فضای مجازی، با وجود مزایای فراوان، به بستر مناسبی برای فعالیت مجرمان سایبری تبدیل شده است. یکی از شایع ترین جرایم سایبری، کلاهبرداری خرید اینترنتی است که به روش های مختلفی همچون فیشینگ، خرید از درگاه های پرداخت جعلی، حراج های آنلاین تقلبی، و ایجاد سایت های تقلبی صورت می گیرد. در این نوع کلاهبرداری، مجرمان با استفاده از ترفندهای مختلف، افراد را فریب داده و اموال آن ها را به سرقت می برند.

کلاهبرداری مجازی

کلاهبرداری مجازی در بستر فضای مجازی و با استفاده از ابزارهای الکترونیکی رخ می دهد. کلاهبرداری های مجازی اغلب با هدف کسب مال، اطلاعات شخصی و هویتی یا ایجاد اختلال در سیستم های رایانه ای انجام می شوند. فضای مجازی به دلیل ماهیت نامحدود و ناشناس بودن، محیطی امن برای مجرمان سایبری فراهم کرده است تا بتوانند بدون ترس از شناسایی، به فعالیت های مجرمانه خود ادامه دهند.

کلاهبرداری اینترنتی چیست؟

کلاهبرداری، از دیرباز به عنوان جرمی شناخته شده است که در آن فردی با استفاده از حیله و نیرنگ، اموال فرد یا افراد دیگر را به صورت غیرقانونی تصاحب می کند. در گذشته، کلاهبرداری اغلب در قالب روش های سنتی مانند جعل اسناد، فریب دادن افراد با وعده های دروغین و … صورت می گرفت. اما با ورود فناوری اطلاعات و گسترش فضای مجازی، شکل و شمایل کلاهبرداری دستخوش تحولات شگرفی شده است. امروزه، کلاهبرداری اینترنتی به عنوان یکی از جدی ترین تهدیدات سایبری شناخته می شود که در آن مجرمان سایبری با بهره گیری از ابزارها و تکنیک های پیچیده، اقدام به سرقت اطلاعات شخصی، مالی و هویتی افراد می کنند.

کلاهبرداری اینترنتی به انگلیسی

در زبان انگلیسی، اسکم (Scam) به معنای کلاهبرداری و به طور خاص، کلاهبرداری در فضای آنلاین یا کلاه اینترنتی، به مجموعه روش های فریبکارانه ای گفته می شود که افراد سودجو برای به دست آوردن اطلاعات شخصی، مالی یا هر چیز ارزشمند دیگری از کاربران اینترنت استفاده می کنند. در واقع، هر تلاشی که برای فریب دادن افراد در فضای آنلاین و کسب سود غیرقانونی انجام شود، اسکم یا کلاهبرداری اینترنتی نام دارد. اسکمرها (Scammers) یا کلاهبرداران اینترنتی معمولاً هویت واقعی خود را پنهان نگه می دارند و با ایجاد حس فوریت و ترس در قربانیان، آن ها را به انجام اقدامات عجولانه و اشتباه وادار می کنند.

تفاوت کلاهبرداری اینترنتی و سنتی

کلاهبرداری سنتی و اینترنتی هر دو با هدف تصاحب مال دیگری انجام می شوند، اما روش ها و محیط وقوع آن ها متفاوت است. در کلاهبرداری سنتی، مجرم با فریب دادن مستقیم قربانی و استفاده از شیوه های متقلبانه، مال او را به دست می آورد. در این حالت، قربانی باید آگاهانه فریب بخورد. اما در کلاهبرداری اینترنتی، مجرم بدون نیاز به تماس مستقیم با قربانی، با دستکاری داده ها در سیستم های کامپیوتری و ایجاد اختلال در آن ها، به صورت غیرمجاز به مال دیگری دست می یابد. این عمل می تواند بدون اطلاع قربانی صورت گیرد.

تفاوت اصلی این دو نوع کلاهبرداری در ابزار و محیط ارتکاب جرم است. در کلاهبرداری سنتی، ابزارهای فیزیکی مانند مدارک جعلی استفاده می شود، در حالی که در کلاهبرداری اینترنتی، رایانه و شبکه های کامپیوتری ابزار اصلی هستند. از نظر حقوقی، هر دو نوع کلاهبرداری دارای عناصر مشترکی مانند قصد مجرمانه و نتیجه جرم هستند، اما عناصر مادی آن ها متفاوت است. در کلاهبرداری اینترنتی، عنصر مادی شامل اقداماتی مانند وارد کردن، تغییر یا حذف داده ها می شود، در حالی که در کلاهبرداری سنتی، عنصر مادی بیشتر به رفتارهای فیزیکی مجرم مربوط می شود.

مصادیق کلاهبرداری اینترنتی

مصادیق بارز کلاهبرداری اینترنتی که در قانون جریام رایانه ای و نیز قانون تجارت الکترونیک به آن ها اشاره شده است عبارتند از: نفوذ به حساب های بانکی، حذف اطلاعات مهم از سیستم ها، ایجاد اطلاعات نادرست در سامانه ها، ایجاد اختلال در فرایندهای مالی و ایجاد اختلال در عملکرد کلی سیستم های رایانه ای. رایج ترین مصادیق کلاهبرداری اینترنتی که در این قانون آمده عبارتند از:

• فیشینگ: این روش یکی از قدیمی ترین و رایج ترین روش های کلاهبرداری است. در این روش، کلاهبرداران با ایجاد وب سایت های جعلی که شبیه به سایت های معتبر هستند، سعی می کنند اطلاعات شخصی و بانکی کاربران از جمله شماره 16 رقمی کارت بانکی، کلمه کاربری، رمز عبور، رمز دوم را به سرقت ببرند. برای مثال، آن ها ممکن است ایمیلی را برای شما ارسال کنند که در آن از شما خواسته می شود رمز عبور حساب بانکی خود را تغییر دهید و با کلیک بر روی لینک ارائه شده، شما را به یک سایت جعلی هدایت کنند.
• اسکیمر: در این روش، کلاهبرداران دستگاه های کارت خوان یا خودپرداز را دستکاری می کنند تا اطلاعات کارت بانکی شما را کپی کنند. سپس با استفاده از این اطلاعات، کارت های جعلی ایجاد کرده و از حساب شما برداشت می کنند.
• پیامک های فریبنده: کلاهبرداران اغلب با ارسال پیامک هایی در مورد برنده شدن در قرعه کشی یا دریافت هدیه، سعی می کنند شما را فریب دهند تا اطلاعات شخصی یا بانکی خود را در اختیار آن ها قرار دهید.
• سرقت اطلاعات هویتی: کلاهبرداران با ارسال ایمیل های جعلی یا ایجاد صفحات وب جعلی، سعی می کنند اطلاعات هویتی شما مانند نام کاربری، رمز عبور و آدرس ایمیل را به سرقت ببرند. با استفاده از این اطلاعات، آن ها می توانند به حساب های آنلاین شما دسترسی پیدا کرده و از آن ها سوء استفاده کنند.
• سایت های شرط بندی جعلی: بسیاری از سایت های شرط بندی که در اینترنت فعالیت می کنند، جعلی بوده و تنها هدف آن ها کلاهبرداری از کاربران است. آن ها با وعده سودهای هنگفت، کاربران را به سمت خود جذب کرده و سپس پول آن ها را به یغما می برند.
• فروش حساب های بازی های آنلاین: محبوبیت بازی های آنلاین، فرصت مناسبی را برای کلاهبرداران ایجاد کرده است. آن ها با فروش حساب های بازی های آنلاین به افراد، اطلاعات شخصی و بانکی آن ها را به دست می آورند. همچنین، برخی از این حساب ها حاوی ویروس ها و بدافزارهایی هستند که به دستگاه های کاربران نفوذ کرده و به آن ها آسیب می رسانند.
• رمز پویا: با وجود استفاده از رمز پویا برای افزایش امنیت تراکنش های مالی، کلاهبرداران همچنان راه های جدیدی برای فریب کاربران پیدا می کنند. آن ها با ارسال پیامک های فیشینگ، تماس های تلفنی، یا ایجاد سایت های جعلی، تلاش می کنند تا اطلاعات رمز پویای کاربران را به دست آورند.
• فیلترشکن ها: فیلترشکن ها که برای دسترسی به سایت های مسدود شده استفاده می شوند، می توانند به ابزاری برای کلاهبرداران تبدیل شوند. برخی از فیلترشکن ها حاوی بدافزارهایی هستند که به دستگاه های کاربران نفوذ کرده و اطلاعات آن ها را سرقت می کنند.

کلاهبرداری اینترنتی کیفری است یا حقوقی؟

کلاهبرداری اینترنتی در مصداق جرم قرار دارد و ازاین رو موضوعی کیفری محسوب می شود. بنابراین، برای شکایت از کلاهبرداری اینترنتی، نخستین گام مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی است. با ارائه مدارک مربوط به کلاهبرداری، روند رسیدگی قضایی آغاز می شود. پیش از آن، ثبت نام در سامانه ثنا الزامی است. برای ثبت نام در ثنا می توان به صورت آنلاین از طریق آدرس adliran.ir اقدام کرد یا با مراجعه حضوری به دفاتر قضایی، با همراه داشتن مدارک هویتی، نسبت به ثبت نام اقدام نمود. پس از دریافت کد ثنا، امکان طرح شکایت در سامانه قضایی فراهم می شود.

روش پیگیری و شکایت کلاهبرداری اینترنتی و گزارش به پلیس فتا

اگر فردی قربانی کلاهبرداری اینترنتی شده باشد، اولین قدم مراجعه به دادسرای جرایم رایانه ای است. دادسرای جرایم رایانه ای مسئول رسیدگی به جرایمی است که در فضای مجازی رخ می دهند. پس از ثبت شکایت، پرونده برای بررسی بیشتر به پلیس فتا ارجاع داده می شود. پلیس فتا نیز وظیفه مقابله با جرایم سایبری مانند کلاهبرداری، سرقت اطلاعات و هک را بر عهده دارد. علاوه بر مراجعه به دادسرا، می توانید از طریق سایت پلیس فتا یا دفاتر خدمات الکترونیک قضایی نیز شکایت خود را ثبت کنید. برای این منظور، کافیست به بخش ارتباطات مردمی سایت پلیس فتا مراجعه کرده و اطلاعات خود را ثبت نمایید تا پلیس فتا در اولین فرصت با شما تماس بگیرد. در ضمن، اگر از طرف یک فروشگاه اینترنتی مورد کلاهبرداری قرار گرفته باشید و شرایط وقوع جرم کلاهبرداری محرز باشد، می توانید از طریق سامانه نماد اعتماد الکترونیکی نیز پیگیری های لازم را انجام دهید.

کلاهبرداری اینترنتی؛ ماده قانونی

قانون جرایم رایانه ای مصوب ۱۳۹۲ به طور مشخص جرایم فضای مجازی را تعریف و حدود مجازات آن را معین کرده است. در این قانون که با هدف مقابله با رشد روزافزون جرایم سایبری و حفاظت از داده ها و اطلاعات افراد و سازمان ها تصویب شده، مقرر شده است: «هرکس به طور غیرمجاز از سامانه های رایانه ای یا مخابراتی با ارتکاب اعمالی از قبیل محو، ایجاد یا متوقف کردن داده ها یا مختل کردن سامانه وجه یا مال یا منفعت یا خدمات یا امتیازات مالی برای خود یا دیگری تحصیل کند، علاوه بر رد مال به صاحب آن، به حبس از یک تا پنج سال یا جزای نقدی از بیست میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد».

همچنین در قانون تجارت الکترونیک نیز در خصوص جرایم و کلاهبرداری اینترنتی اینگونه مقرر شده است: «هرکس در بستر مبادلات الکترونیکی با سوء استفاده و یا استفاده غیرمجاز از داده پیام ها، برنامه ها و سیستم های رایانه ای و وسایل ارتباط از راه دور و ارتکاب افعالی نظیر ورود، محو، توقف داده پیام، مداخله در عملکرد برنامه یا سیستم رایانه ای و غیره دیگران را بفریبد و یا سبب گمراهی سیستم های پردازش خودکار و نظایر آن شود و از این طریق برای خود یا دیگری وجوه اموال یا امتیازات مالی تحصیل کند و اموال دیگران را ببرد، مجرم محسوب شده و علاوه بر رد مال به صاحبان اموال به حبس از یک تا سه سال و پرداخت جزای نقدی معادل ماخوذه محکوم می شود».

مجازات و حبس کلاهبرداری اینترنتی چیست؟

همانطور که در هر دو قانون مذکور به طور مشخص مقرر شده است، هر فردی که به صورت غیرمجاز به سامانه های رایانه ای نفوذ کرده و با انجام اعمالی مانند حذف، ایجاد یا تغییر داده ها، یا ایجاد اختلال در عملکرد این سامانه ها، به مال یا منفعت دیگری دست یابد، مرتکب جرم کلاهبرداری اینترنتی شده است. مجازات این جرم نیز در قانون مشخص شده است و شامل حبس از یک تا پنج سال، جزای نقدی یا هر دو می شود.

مجازات کلاهبرداری اینترنتی در قانون جدید

مجازات کلاهبرداری اینترنتی در سال 1403 بسیار سنگین تر شده و عواقب حقوقی سنگینی را برای مجرمان به همراه دارد. مطابق قانون جدید، میزان مجازات جرم کلاهبرداری مستقل از مبلغ مالی مورد کلاهبرداری است. در واقع، بدون توجه به اینکه مبلغ مورد کلاهبرداری کمتر یا بیشتر از مبلغ مشخصی باشد، مرتکب این جرم به یک مجازات واحد محکوم خواهد شد. به بیان دقیق تر، جرم کلاهبرداری صرف نظر از میزان مالی، از جرایم غیرقابل گذشت محسوب شده و تعقیب کیفری آن مستلزم رضایت شاکی نمی باشد.

برای مقابله با کلاهبرداری اینترنتی، قانون گذار مجازات هایی همچون حبس طولانی مدت از 1 تا 7 سال، جریمه های نقدی سنگین و توقیف اموال را در نظر گرفته است. بنابراین، افرادی که با توسل به حقه و کلک، اموال دیگران را به دست می آورند، علاوه بر بازگرداندن مال به صاحب اصلی، باید مجازات های کیفری سنگین از جمله توقیف اموال و محرومیت از برخی حقوق اجتماعی مانند حقوق کارمندی و بازنشستگی را نیز تحمل کنند.

گروه وکلای برند

با توجه به پیچیدگی های حقوقی جرائم سایبری، به ویژه کلاهبرداری های اینترنتی، برای طرح دعوی و پیگیری حقوقی، حتما و اکیداً از مشاوره وکلای متخصص در این حوزه بهره مند شوید. گروه وکلای برند با دارا بودن کارشناسان مجرب در زمینه جرایم سایبری، آماده ارائه خدمات حقوقی تخصصی به شما است. با بهره گیری از دانش و تجربه وکلای کارکشته گروه وکلای برند، با آسودگی خیال و به بهترین نحو ممکن نسبت به احقاق حقوق و اموال نقدی ازدست رفته خود اقدام کنید.